Pål Julius Skogholt – kommunestyrerepresentant for SV

Utviklinga i bustadmarknaden i Tromsø rammer folk hardt. Prisane stig både for dei som skal leige og dei som skal kjøpe, utstrakt korttidsutleige gjer at bustader ikkje er tilgjengeleg for folk som treng ein plass å bu. Vi treng fleire stabile leigebustader der folk kan bu lenge. Bustader må bli et velferdsgode for dei mange, ikkje eit spekulasjonsobjekt for nokre få. I Tromsø er korttidsutleige eit stort problem som vi jobbar med å løyse. Men det vil ikkje vere nok til å løyse bustadproblema. I Tromsø bur meir enn 30% i leigd bustad, langt høgare enn landssnittet. Vi må derfor få tatt fatt i leigemarknaden.

Ifølge rapporten «Statusvurdering om leiemarkedet 2024. Sentrale utviklingstrekk og utfordringer» (Husbankens rapportserie 1/2025) er den norske leigemarknaden prega av ubalanse mellom tilbod og etterspurnad. Dette fører til auka press på sårbare grupper og høgare leigeprisar. Det er også eit aukande press i marknaden. Frå 2015 til 2023 har talet på leigetakarar auka dobbelt så mykje som befolkningsveksten, og framover er det forventa at fleire leigetakarar vil vere aleinebuande, eldre eller låginntektsgrupper, med lågare økonomisk handlingsrom.

Langsiktige og stabile heimar

Det er behov for at det i Noreg blir bygd rimelege utleigebustader som kan tilby folk langsiktige, stabile og trygge heimar. Tromsø SV meiner at å bygge opp ein ikkje-kommersielle utleigesektor vil vere ei sentral løysning. Det handlar om å bruke pengane på ei løysning som ikkje giv fordeler for berre nokon få og ikkje fører offentlege midlar ut til private i for stor grad.

Det er ikkje naudsynt å sjå lenger enn til Danmark for å finne ein velfungerande ikkje-kommersiell utleigesektor, dei såkalla allmennbustadane. Allmennbustadane utgjorde i 2024 heile 20 prosent av bustadane i Danmark. Den allmenne bustadsektoren består av rundt 500 bustadorganisasjonar med rundt 7 000 økonomisk uavhengige og sjølvstyrande avdelingar. Dei som bur der er leigetakarar, men med ein betydelig lokal styringsrett. Dette har blitt ein sjølvfinansierande og demokratisk styrt utleigesektor som sikrar vanlege folk rimelege og trygge leigebustader. Tildeling av bustader blir basert på ansiennitet. Etter tilskott og billige lån er husleiga kostnadsdekkande, noko som betyr at leiga skal dekke kostnadane ved å anskaffe, vedlikehalde og drifte bygningane.

Leigebuarsamvirke

På oppdrag frå Kommunal- og distriktsdepartementet (KDD) har Leieboerforeningen greia ut ein mogleg modell for leigebuarsamvirke i ein norsk kontekst. Samvirke er ein form for delingsøkonomi der medlemmane deler verksemda og dei økonomiske resultata. Eit norsk leigebuarsamvirke blir i rapporten forklart som ein bustadmodell der

«prinsippene er utarbeidet med formål å sikre at botilbudet skal forbli rimelig over tid, at botilbudet skal være langsiktig, og at eventuelle subsidier låses til bygningsmassen. Leieboersamvirket vil være eier av eiendommen/e, mens medlemmene er eiere av leieboersamvirket».

Rapporten listar opp ulike løysningar, blant dei ein modell der byggeprosjektet blir finansiert med ordinært grunnlån i Husbanken kombinert med tilskott til utleigebustader (etter modell av det avvikla tilskottet til utleigebustader i Husbanken). Det er naudsynt med stimulerande tiltak for bustadbygging i ei tid der det er nedgang i byggetakten. Dette vil vere ein modell som ikkje har same svakheita med innelåst kapital, som den gamle modellen for borettslag hadde før liberaliseringa.

Eg meiner at det bør vere ein kombinasjon mellom ei tilskottsordning og husbanklån, der staten både gjev eit statstilskott for å kompensere for manglande eigenkapital, lik ordninga for studentbustader, samt at det er rimelege husbanklån. Ein kombinasjon av tilskott og lån vil både halde byggekostnadane nede og gjere det mogleg for bustadsamvirke å bygge utan krav om leigebuarinnskott. Men skal vi få dette til treng vi at staten stiller opp. Kommunane vil ikkje greie dette på eigen hand.

I dag streikar hotell- og restaurantarbeidarar i Tromsø. Dei streikar for ei løn å leve av og for tryggleik under sjukdom. Dette er ein viktig streik som SV støtter.

Tilsette innanfor hotell og restaurant er blant dei aller lågast lønna i landet. Dei har same utgifter til mat og huslege som andre.

Hotell- og restaur antarbeidarane utfører eit viktig arbeid for alle oss som liker å reise på ferie, ta oss ein øl ute eller spise på restaurant ein gong i blant. Utan dei forsvinn noko av det som gjer livet godt å leve. Dei er en del av den sosiale infrastrukturen vår.

For dei fleste arbeidstakarane i dette landet så går inntekta ned når du streikar fordi streikebidraget er mindre enn løna. Men for nokre av dei som jobbar i hotell- og restaurantbransjen er faktisk løna så låg at streikebidraget kan vere høgare enn løna. Det viser kor viktig denne streiken er.

Dei dyraste hotellrommane i Noreg finn du i Tromsø i høgsesongen. Nokre av dei rikaste milliardærane er hotelleigarar. Eigarane tener store pengar, medan dei tilsette som skaper verdiane har hatt reallønsnedgang dei seinare åra. I Tromsø som er så prega av overturismen, er streiken ekstra viktig.

Det er òg klart at når løna er så låg kan det vere ein katastrofe for økonomien dersom du blir gåande i mange månader utan inntekt under sjukdom. Derfor er også kravet om at bedriftene må forskotere sjukeløna eit viktig og godt krav. Det er ei ordning som dei fleste andre har, og som er viktigare for dei som tener aller minst.

Det er sjølvsagt djupt og intenst irriterande at dette er eit naudsynt krav. Vi burde kunne forvente av NAV at dei klarer å betale ut sjukeløna umiddelbart. Når det dessverre ikkje er tilfelle så er det naturleg og viktig at det ikkje er arbeidstakaren som må bere kostnaden. Samstundes er det ikkje uvanleg at grunnen til at det tar lang tid å få utbetaling frå NAV er at bedriftene er treige med å sende inn opplysningar til NAV. Det understreker nok ein gong kor viktig det med forskottering av sjukeløna.

Overnatting, servering og catering er ein spesiell sektor. Det er eit av dei få områda i Noreg der tariffavtalen er allmenngjort. Det betyr at minsteløna gjeld for alle, også dei som ikkje er organisert. Så den kampen medlemmane i Fellesforbundet og Parat no kjempar vil gjelde også for alle dei som ikkje er medlem i fagforeininga. Derfor er mi siste oppmoding, meld deg inn i fagforeininga. Ikkje la andre kjempe kampen for di løn.

USAs president aukar presset for å ta over Kalaallit Nunaat (Grønland). Trump legg økonomisk og militært press på Noreg og mange andre land. Argumentasjonen frå den amerikanske øvstkommanderande heng ikkje på greip. Grønland er ikkje ommeslutta av russiske og kinesiske fartøy. USA har og etter forsvarsavtalen frå 1951, med oppdatering i 2004, full rett til å ha militært personell og militære basar på Grønland.

Høgreradikale som Trump har fått stadig større makt i mange land. Trump er ikkje gal. Aggresjonen og krigsglede er ein del av den ideologien deira. Det kommer ei tid etter Trump. Men vi gjer ein stor feil om vi trur det som skjer no berre handlar om Trump. USA si rolle i verda og USA sine geopolitiske strategiar har vore i endring over lang tid. Trump er på mange måtar berre ekstremversjonen av dette.

Realiteten er at USA sin politikk i all hovudsak vender seg mot Kina. Europa, for ikkje å snakke om Noreg, er heilt underordna i denne vendinga mot Kina. Og, for USA er også NATO relativt uinteressant i denne samanhengen. Dersom NATO blir øydelagt av USAs politikk overfor Grønland, så er det i tråd med tidlegare utsegner frå Trump. Om Grønland blir bevisst brukt av USA for å øydelegge ein forsvarsallianse som det ikkje er fleirtal i kongressen for å trekke USA ut av, blir ein spekulasjon, men ein spekulasjon det er verd å tenkje over.

Norsk uavhengigheit

Det norske svaret må vere ei søking etter uavhengigheit frå USA. Først og fremst i eit nordisk samarbeid, men og i samarbeid med andre europeiske land og sikre ei opprusting av eiga forsvarsevne.

Vi kan starte med å seie opp avtalane om amerikanske basar i Noreg. I Noreg er det 12 amerikanske basar – eller omforeinte områder som det offisielt heiter. I desse områda har Noreg overført myndigheit til amerikanske militæret. I proposisjonen til Stortinget om dette blir det brukt mykje plass på om denne overføringa er i tråd med grunnloven. Spesielt blir dette problematisert knytt til Setermoen skyte- og øvingsfelt fordi det er eit stort område med sivil trafikk. I motsetnad til dei andre områda. Innafor desse omforeinte områda har amerikanske styrkar rett til begrensa myndigheitutøvelse, også overfor norske sivile.

Er vi i ein situasjon der det er fornuftig å gje amerikanske styrkar tilgang til basar på norsk jord, der dei har rett til å gjere det som er naudsynt for eiga tryggleik, også overfor norske sivile?

Amerikanske soldatar til Noreg?

Den fjerde mars startar øvinga Cold Response. 25 000 allierte soldatar skal øve på krig i Nord-Noreg. Blant desse 25 000 soldatane skal det vere 4000 amerikanarar. Eg tenkjer det kan vere rett å stille spørsmålet, er dette rette tida til å bidra til at USA får auka kompetanse på krigføring under arktiske vilkår? Samstundes kan det vere eit godt poeng at det er dei 4000 som kanskje er dei som vil måtte motsette seg å skyte på europeiske, danske og norske soldatar. Då kan det jo vere greitt at dei nyleg har trent side ved side av dei same og bygd band?

Hald fast ved atomvåpenpolitikken

Det er blitt viktigare enn nokonsinne å arbeide for lågspenning i nordområda. Vi må forsterke arbeidet med redusere motsetnadane i nordområda. Då er det i alle fall ein ting som er sikkert, vi kan ikkje la Erlend Svardal Bøe få legge premissane gjennom å auke moglegheitane for bruk av atomvåpen i nord. Når han spør på faqcebook: «Kanskje er det også på tide å diskutere de selvpålagte restriksjonene vi har knyttet til å ikke tillate lagring eller stasjonering av atomvåpen på norsk territorium i fredstid.» så må svaret vere eit rungande nei. Noreg har ingenting å tene på å auke spenninga i nord. Et sterkt norsk forsvar må vere på norske premissar.

Budsjettet for Tromsø kommune for 2026 kjem til å bli utfordrande for både innbyggarar og tilsette i Tromsø. Det er eit budsjett med store nedskjæringar. Eg har tidlegare skrive om korfor vi har desse store nedskjæringane, så eg kjem ikkje inn på det her.

Gjennom forliket mellom SV, Ap, Raudt, MdG og Sp på Stortinget fekk Tromsø kommune ca 30 millionar meir. Det er sjølvsagt alt for lite, men vi tar mot alt vi får med takk.

Desse pengane har vi brukt på det eg meiner er ein god måte.

Noko av det aller viktigaste vi gjer er at vi sikrar både miljøterapeutane i ungdomsskolen og sosiallærarar i barneskolen. Dette er utruleg viktig for å styrke laget rundt elevane, støtte dei som slit mest på skolen og for å avlaste lærarane. Eg synst Lisa Eidissen sa det godt i eit innlegg i nordnorsk debatt:

«Personlig vil jeg berømme og takke for kommunens investeringer i miljøterapeuter ut i skolene. Det er de som har hatt tid til å ta imot elevene og ha samtaler. Miljøterapeuten vår har organisert elevråd, juleball, karneval, revysamarbeid, rebuser, klassesamtaler og alt som tilhører det som er trygt og godt med å komme på skolen.»

Eg er stolt over at vi klarer å behalde desse viktige menneska i skolen.

I den andre enden av skalaen tar vi to svært viktige grep for dei eldre i kommunen vår. Vi set av pengar til eit nytt dagsenter. Dagsenter for heimebuande eldre gjev tilbod som skal forebygge sosial isolasjon, einsemd og funksjonstap av ulike årsaker. Formålet er å hjelpe til med meistring, sosial støtte, aktivisering, ernæring og auka livskvalitet. Dagsenter er eit av dei områda der vi har aller lengst venteliste i kommunen vår. Eit nytt dagsenter vil hjelpe mykje.

I tillegg får vi til å utvide tilbodet på Seminaret. Vi går frå åtte til 15 omsorgsbustader der. I Tromsø har vi stort behov for desse plassane. Sju nye plassar er ikkje nok, men det er eit bidrag i rett retning.

Det er mange frivillige organisasjonar i Tromsø som gjer ein fantastisk jobb. Anten det er matutdeling, støtte til overgrepsoffer eller tilbod til folk som fell utanfor på grunn av rus. Det var foreslått frå kommunedirektøren å redusere tilskotta til desse organisasjonane med ein fjerdedel. Det har det vore viktig for SV og samarbeidspartia i kommunen å gjere noko med.

Gjett den tøffe økonomiske situasjonen til Tromsø kommune er eg stolt over dei prioriteringane SV, Ap, Raudt, MdG og Sp er blitt samde om.